سایت رسمی دکتر خیام زاده | متخصص بیماریها و دردهای دهان، فک و صورت
ارزیابی بالینی دردهای دهان، فک و صورت مهمترین و تعیینکنندهترین مرحله در مسیر درمان صحیح است. برخلاف بسیاری از بیماریها، در دردهای اوروفاسیال، تشخیص اشتباه میتواند منجر به درمانهای غیرضروری، مداخلات برگشتناپذیر و مزمن شدن درد شود. این مقاله با رویکردی کاملاً بالینی و مبتنی بر شواهد، مراحل استاندارد ارزیابی، تشخیص افتراقی و تصمیمگیری درمانی را بررسی میکند.
اهمیت ارزیابی بالینی در دردهای دهان و صورت
دردهای ناحیه دهان و صورت میتوانند منشأهای مختلفی داشته باشند؛ از مشکلات ساده دندانی گرفته تا اختلالات عصبی، عضلانی، مفصلی یا سیستمیک. مطالعات نشان میدهد:
بیش از ۶۰٪ دردهای اوروفاسیال تنها با شرححال دقیق و معاینه صحیح قابل تشخیص هستند.
شرححال هدفمند (History Taking)
مهمترین مرحله تشخیصی
شرححال دقیق، ستون فقرات ارزیابی بالینی دردهای دهان، فک و صورت محسوب میشود.
موارد کلیدی در شرححال:
شروع درد:
حاد یا مزمن
ناگهانی یا تدریجی
محل درد:
موضعی
منتشر
ارجاعی
کیفیت درد:
ضرباندار
سوزشی
تیرکشنده
فشارنده
شدت و الگوی زمانی درد
عوامل تشدیدکننده یا تسکیندهنده
ارتباط درد با:
جویدن
باز کردن دهان
استرس
خواب
سابقه درمانهای دندانپزشکی اخیر
سابقه:
سردرد
درد گردن
بیماریهای سیستمیک
مصرف داروها
سابقه تروما یا ضربه
📌 نکته کلیدی: بسیاری از دردهای صورت بدون نیاز به تصویربرداری، فقط با شرححال صحیح تشخیص داده میشوند.
معاینه بالینی ساختارمند
خارج دهانی
بررسی تقارن صورت
لمس عضلات جونده و گردن
شناسایی نقاط تریگر
ارزیابی دامنه حرکتی فک
بررسی deviation یا deflection
ارزیابی صداهای مفصل:
کلیک
کرپیتیشن
داخل دهانی
وضعیت دندانها و ترمیمها
بررسی تماسهای اکلوزالی
مخاط دهان، لثه، زبان و کف دهان
لمس نواحی مشکوک
بررسی علائم التهاب، عفونت یا ضایعات پاتولوژیک
ارزیابی عملکردی فک و عضلات
تستهای فانکشنال کلیدی:
اندازهگیری Maximum Mouth Opening (MMO)
بررسی حرکات:
لترال
پروتروژن
تست resisted movements
مقایسه درد:
در حالت استراحت
در حین فعالیت
جدول ارزیابی عملکردی فک
پارامتر
مقدار طبیعی
تفسیر غیرطبیعی
MMO
40–50 mm
محدودیت مفصلی یا عضلانی
حرکت لترال
≥8 mm
اختلال عضلانی
درد با مقاومت
ندارد
منشأ عضلانی
تشخیص افتراقی بالینی
در این مرحله باید بین موارد زیر افتراق داده شود:
درد دندانی
درد عضلانی / TMD
درد نوروپاتیک
سردردهای اولیه با تظاهر اوروفاسیال
دردهای ارجاعی گردن یا ENT
دردهای سیستمیک
📌 تشخیص افتراقی نادرست، شایعترین علت شکست درمان است.
تصویربرداری هدفمند (Selective Imaging)
فقط در صورت اندیکاسیون بالینی
رادیوگرافی ساده: ارزیابی دندان و استخوان
CBCT / CT: تروما، آنومالیها، ضایعات استخوانی
MRI: بررسی دیسک و بافت نرم TMJ
سونوگرافی: عضلات و غدد بزاقی در موارد خاص
⚠️ تصویربرداری بدون معاینه بالینی، ارزش تشخیصی محدودی دارد.
بررسیهای آزمایشگاهی
غیرروتین ولی کلیدی
CBC: عفونت، بدخیمی، بیماریهای سیستمیک
ESR / CRP: التهاب فعال
تستهای روماتولوژیک
بررسیهای متابولیک و هورمونی
بررسیهای عفونی در شک به عفونتهای عمقی
بررسیهای پاراکلینیکی اختصاصی
تستهای نورولوژیک
Nerve Conduction Studies (در موارد انتخابی)
ارزیابی ENT در شک به سینوزیت یا بیماریهای گوش
ارزیابی روانی–رفتاری
بررسی استرس و اضطراب
افسردگی
دندانقروچه و کلنچینگ
اختلالات خواب
📌 عوامل روانی علت مستقیم درد نیستند، اما شدت و مزمن شدن آن را تعیین میکنند.
نمودار تصمیمگیری تشخیصی (متنی)
درد دهان و صورت
↓
شرححال دقیق
↓
معاینه بالینی
↓
تشخیص افتراقی
↓
تصویربرداری هدفمند (در صورت نیاز)
↓
تشخیص نهایی
↓
درمان محافظهکارانه